Từ thiện và Sao kê: Phân tích Nghĩa vụ Minh bạch dưới lăng kính Pháp lý

Bối cảnh: Cơn bão “Sao kê” và Khủng hoảng Niềm tin

Vài năm trở lại đây, không gian mạng Việt Nam đã chứng kiến những “cơn bão” dư luận dữ dội xoay quanh hai chữ “sao kê”. Hàng loạt cá nhân có tầm ảnh hưởng đứng ra kêu gọi quyên góp được những khoản tiền khổng lồ, thể hiện tinh thần “lá lành đùm lá rách” đáng quý. Tuy nhiên, ngay sau đó là những nghi vấn, chất vấn từ cộng đồng về tính minh bạch của các khoản tiền. Yêu cầu “sao kê tài khoản” từ một đòi hỏi tự phát đã trở thành một áp lực xã hội, biến nhiều hành động thiện nguyện thành khủng hoảng truyền thông[1].

Hiện tượng này không chỉ phản ánh sự quan tâm của công chúng, mà còn cho thấy một sự thay đổi sâu sắc trong nhận thức: Lòng tốt cần đi đôi với trách nhiệm, và niềm tin phải được xây dựng trên một nền tảng có thể kiểm chứng được.

Đặt vấn đề: Minh bạch là Đạo đức hay Trách nhiệm Pháp lý?

Khi một cá nhân nhân danh lòng tốt để kêu gọi đóng góp từ cộng đồng, về bản chất, họ đang đảm nhận vai trò của một người được ủy thác (a trustee) để quản lý tài sản của nhiều người khác. Mối quan hệ này không còn đơn thuần dựa trên tình cảm.

Câu hỏi pháp lý cốt lõi được đặt ra là: Việc công khai, minh bạch tài chính (mà “sao kê” là một biểu hiện) có phải chỉ là một yêu cầu về mặt đạo đức để làm hài lòng dư luận, hay đó là một nghĩa vụ pháp lý bắt buộc mà người vận động quyên góp phải tuân thủ?

Góc nhìn Pháp lý: Giải mã Nghị định 93/2021/NĐ-CP

Trước những bất cập trong thực tiễn, sự ra đời của Nghị định 93/2021/NĐ-CP (sau đây gọi là Nghị định 93) đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng, chính thức pháp lý hóa trách nhiệm của cá nhân khi tham gia hoạt động từ thiện[2]. Nghị định này không cấm cản cá nhân làm từ thiện, mà tạo ra một hành lang pháp lý để bảo vệ cả người đóng góp, người nhận hỗ trợ và chính những người làm từ thiện chân chính.

Đối với cá nhân, Nghị định 93 đã thiết lập những nghĩa vụ minh bạch rất cụ thể:

1. Nghĩa vụ Thông báo và Mở tài khoản riêng (Điều 17):

Trước khi vận động, cá nhân phải gửi thông báo bằng văn bản đến UBND cấp xã nơi cư trú về mục đích, phương thức, thời gian vận động và cam kết phân phối. Quan trọng hơn, cá nhân bắt buộc phải mở một tài khoản riêng tại ngân hàng cho mỗi cuộc vận động để tiếp nhận và quản lý toàn bộ tiền đóng góp. Quy định này nhằm tách bạch tài sản cá nhân ra khỏi tài sản của cộng đồng, là bước đầu tiên và cơ bản nhất của sự minh bạch[3].

2. Nghĩa vụ Công khai (Điều 19):

Đây là điều khoản mang tính “xương sống”, trực tiếp trả lời cho yêu cầu “sao kê” của xã hội. Theo đó, cá nhân có trách nhiệm mở sổ ghi chép đầy đủ và phải công khai các thông tin về kết quả tiếp nhận, phân phối tiền, hiện vật trên các phương tiện truyền thông. Đồng thời, phải gửi kết quả bằng văn bản tới UBND cấp xã nơi cư trú để niêm yết công khai trong 30 ngày[4].

Như vậy, có thể khẳng định: Minh bạch và giải trình không còn là sự tự nguyện, mà đã trở thành một nghĩa vụ pháp lý bắt buộc. Việc từ chối hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ này chính là hành vi vi phạm pháp luật.

Bình luận

1. Sự tương đồng với chuẩn mực quốc tế:

Nghĩa vụ minh bạch không phải là một phát kiến riêng của Việt Nam. Các quốc gia có truyền thống từ thiện lâu đời như Hoa Kỳ luôn đặt nặng các nguyên tắc về công khai (publicity), minh bạch (transparency), và trách nhiệm giải trình (accountability)[5]. Pháp luật Hoa Kỳ yêu cầu các tổ chức từ thiện phải nộp báo cáo hàng năm cho cơ quan thuế và các cơ quan quản lý của tiểu bang, đảm bảo sự giám sát chặt chẽ của nhà nước và cộng đồng[6]. Việc Việt Nam đưa ra các quy định tương tự tại Nghị định 93 cho thấy sự hội nhập và nỗ lực hướng tới một hệ sinh thái thiện nguyện chuyên nghiệp, bền vững.

2. Nghị định 93: Một bước tiến cần thiết nhưng chưa đủ:

Dù là một bước tiến lớn, Nghị định 93 vẫn còn những khoảng trống khi áp dụng vào thực tế. Như các nhà nghiên cứu đã chỉ ra, thủ tục thông báo với chính quyền địa phương đôi khi còn mang tính “hành chính hóa”, có thể gây tâm lý e ngại cho những người muốn làm từ thiện nhanh chóng, kịp thời[7]. Hơn nữa, cơ chế giám sát và chế tài xử lý vi phạm đối với cá nhân chưa thực sự đủ mạnh để đảm bảo tính răn đe, dẫn đến tình trạng lạm dụng, trục lợi vẫn có nguy cơ xảy ra[8].

3. Bản chất của “Sao kê” – Trách nhiệm của người được ủy thác:

Từ góc độ của một luật sư, tôi cho rằng cần nhìn nhận việc “sao kê” không chỉ là tuân thủ một nghị định, mà là thực thi trách nhiệm pháp lý của người được ủy thác. Khi bạn nhận tiền từ người khác, một hợp đồng ủy thác (dù không thành văn bản) đã được xác lập. Bạn có nghĩa vụ phải quản lý tài sản đó một cách trung thực, cẩn trọng và vì lợi ích của người thụ hưởng (người gặp khó khăn). Việc công khai tài chính chính là hành động giải trình cho người đã ủy thác (cộng đồng), chứng minh rằng bạn đã hoàn thành nghĩa vụ của mình.

Thiếu minh bạch chính là vi phạm nghĩa vụ ủy thác, làm xói mòn niềm tin – thứ vốn vô hình nhưng lại là tài sản quý giá nhất trong mọi hoạt động thiện nguyện.

Lời khuyên thực tế

– Đối với người đứng ra kêu gọi quyên góp:

Nên: Coi việc mở tài khoản riêng, ghi chép và công khai sao kê là một phần không thể thiếu của hoạt động. Chủ động thông báo với chính quyền địa phương theo quy định tại Điều 17 Nghị định 93 để nhận được sự hỗ trợ và bảo vệ.

Không nên: Sử dụng tài khoản cá nhân. Mập mờ trong việc giải trình. Xem nhẹ các yêu cầu công khai từ cộng đồng, bởi đó không chỉ là đòi hỏi đạo đức mà còn là nghĩa vụ pháp lý.

– Đối với người đóng góp:

Nên: Tìm hiểu kỹ về người/tổ chức kêu gọi. Ưu tiên những cá nhân, tổ chức cam kết và thực hiện minh bạch theo đúng quy định của Nghị định 93.

Không nên: Chuyển tiền chỉ dựa vào cảm tính. Quyền được biết thông tin của bạn đã được pháp luật bảo vệ, hãy thực thi nó.

Minh bạch không phải là để gây khó dễ cho lòng tốt, mà là để bảo vệ lòng tốt khỏi sự nghi ngờ và trục lợi. Xây dựng một văn hóa từ thiện minh bạch, trước hết phải bắt đầu từ việc thượng tôn pháp luật./.

Tài liệu tham khảo

(1) Minh Anh. “Muối mặt với bảng sao kê từ thiện”. Báo Phụ nữ Online, ngày 14 tháng 9 năm 2024. https://www.phunuonline.com.vn/muoi-mat-voi-bang-sao-ke-tu-thien-a1528546.html.

(2) Báo Người Lao Động. “Mạng xã hội phản ứng ra sao trước bản sao kê từ thiện hỗ trợ nạn nhân bão số 3?”. Báo Người Lao Động, ngày 13 tháng 9 năm 2024. https://nld.com.vn/mang-xa-hoi-phan-ung-ra-sao-truoc-ban-sao-ke-tu-thien-ho-tro-nan-nhan-bao-so-3-196240913092214527.htm.

(3) Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Nghị định số 93/2021/NĐ-CP về vận động, tiếp nhận, phân phối và sử dụng các nguồn đóng góp tự nguyện hỗ trợ khắc phục khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố; hỗ trợ bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo. Ngày 27 tháng 10 năm 2021.

(4) Bùi Thị Thanh Thúy. “Quản lý nhà nước về hoạt động từ thiện – Một số bất cập và định hướng hoàn thiện”. Tạp chí Quản lý nhà nước, số 327 (tháng 4/2023): 35-39.

(5) Nguyễn Huyền Trang. “Hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động từ thiện”. Tạp chí Quản lý nhà nước, số 341 (tháng 6/2024): 88-92.

(6) Đỗ Ngọc Tú, và Trần Thị Hải Yến. “Pháp luật về từ thiện của Hoa Kỳ và gợi mở cho Việt Nam”. Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 12 (460) (tháng 6/2022): 58-64

Trích dẫn

[1] Minh Anh, “Muối mặt với bảng sao kê từ thiện”, Báo Phụ nữ Online, ngày 14/9/2024; Người Lao Động, “Mạng xã hội phản ứng ra sao trước bản sao kê từ thiện hỗ trợ nạn nhân bão số 3?”, Báo Người Lao Động, ngày 13/9/2024

[2] Chính phủ, Nghị định số 93/2021/NĐ-CP về vận động, tiếp nhận, phân phối và sử dụng các nguồn đóng góp tự nguyện hỗ trợ khắc phục khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố; hỗ trợ bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo, ngày 27/10/2021.

[3] Chính phủ, Nghị định số 93/2021/NĐ-CP, Điều 17

[4] Chính phủ, Nghị định số 93/2021/NĐ-CP, Điều 19

[5] Đỗ Ngọc Tú và Trần Thị Hải Yến, “Pháp luật về từ thiện của Hoa Kỳ và gợi mở cho Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 12 (460) (tháng 6/2022): 60

[6] Đỗ Ngọc Tú và Trần Thị Hải Yến, “Pháp luật về từ thiện của Hoa Kỳ và gợi mở cho Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 12 (460) (tháng 6/2022): 61

[7] Bùi Thị Thanh Thúy, “Quản lý nhà nước về hoạt động từ thiện – Một số bất cập và định hướng hoàn thiện”, Tạp chí Quản lý nhà nước, số 327 (tháng 4/2023): 37

[8] Nguyễn Huyền Trang, “Hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động từ thiện”, Tạp chí Quản lý nhà nước, số 341 (tháng 6/2024): 91