Luật Doanh nghiệp và câu chuyện về “Chủ sở hữu hưởng lợi”: Vài dòng suy nghĩ

Trong những năm gần đây, xu hướng minh bạch hóa trong kinh doanh đã trở thành một dòng chảy chủ đạo trên toàn cầu. Câu hỏi không còn dừng lại ở “ai là chủ sở hữu trên giấy tờ?”, mà đã đi sâu hơn vào bản chất: “Ai là người thực sự đứng sau, chi phối và hưởng lợi từ một pháp nhân?”. Tôi cho rằng, việc Luật Doanh nghiệp của Việt Nam vừa được sửa đổi, bổ sung với các quy định chi tiết về “Chủ sở hữu hưởng lợi” (CSHHH) là một bước đi tất yếu và quan trọng, đánh dấu một sự thay đổi lớn trong tư duy lập pháp.

Đi tìm người thật đứng sau pháp nhân

Lần đầu tiên, Luật Doanh nghiệp đã định nghĩa một cách chính thức CSHHH là “cá nhân có quyền sở hữu trên thực tế vốn điều lệ hoặc có quyền chi phối đối với doanh nghiệp đó”. Về bản chất, đây là nỗ lực của nhà làm luật nhằm “xuyên qua” các lớp sở hữu pháp lý, đôi khi phức tạp và đa quốc gia, để xác định cá nhân cuối cùng có quyền quyết định và hưởng lợi. Đây không chỉ là một định nghĩa kỹ thuật, mà là một sự khẳng định rằng pháp luật ngày càng quan tâm đến bản chất của quyền sở hữu hơn là hình thức của nó.

Từ “trách nhiệm kê khai” đến “nghĩa vụ chủ động”

Một trong những thay đổi mà tôi thấy có tác động lớn nhất là việc luật đã áp đặt một loạt nghĩa vụ mới, mang tính chủ động hơn cho doanh nghiệp. Doanh nghiệp giờ đây không chỉ kê khai thông tin CSHHH khi thành lập hay thay đổi , mà còn phải chủ động “thu thập, cập nhật, lưu giữ thông tin” và cung cấp cho cơ quan nhà nước khi được yêu cầu.

Nghĩa vụ này đòi hỏi doanh nghiệp phải có một cơ chế quản trị nội bộ để theo dõi và duy trì một “danh sách chủ sở hữu hưởng lợi” với các thông tin rất chi tiết, từ thông tin cá nhân, quốc tịch, đến tỷ lệ sở hữu hoặc quyền chi phối. Điều này có nghĩa là, sự minh bạch không còn là một lựa chọn, mà đã trở thành một phần của nghĩa vụ tuân thủ pháp luật thường xuyên.

Một công cụ mới cho sự minh bạch

Việc luật hóa các quy định này cũng cung cấp một công cụ mạnh mẽ cho các cơ quan nhà nước trong công tác phòng, chống rửa tiền và các hoạt động tài chính phi pháp khác. Cơ quan chức năng giờ đây có quyền yêu cầu cung cấp thông tin về CSHHH từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký doanh nghiệp một cách nhanh chóng và không mất phí. Đồng thời, Cơ quan đăng ký kinh doanh cũng có trách nhiệm lưu giữ các thông tin này trong một thời gian dài, ngay cả sau khi doanh nghiệp đã giải thể.

Thách thức và sự chuẩn bị

Luật mới sẽ có hiệu lực từ ngày 01 tháng 7 năm 2025 , và các doanh nghiệp hiện hữu sẽ phải cập nhật thông tin CSHHH trong lần đăng ký thay đổi gần nhất. Tôi tin rằng đây sẽ là một thách thức không nhỏ, đặc biệt với các doanh nghiệp có cấu trúc sở hữu phức tạp hoặc có yếu tố nước ngoài. Việc truy vết để xác định cá nhân cuối cùng trong một chuỗi sở hữu đa tầng đòi hỏi sự hợp tác và minh bạch từ tất cả các bên liên quan.

Tuy nhiên, nhìn ở góc độ tích cực, quy định này sẽ góp phần làm trong sạch môi trường đầu tư kinh doanh. Sự minh bạch về chủ sở hữu thực sự sẽ xây dựng niềm tin cho các đối tác, nhà đầu tư và các tổ chức tín dụng. Theo quan điểm của tôi, dù có thêm gánh nặng về tuân thủ, nhưng về dài hạn, đây là một sự thay đổi cần thiết và có lợi cho sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Doanh nghiệp nên xem đây là một cơ hội để rà soát và chuẩn hóa lại cấu trúc quản trị của mình, thay vì chỉ coi nó như một thủ tục hành chính đơn thuần.