Vụ kiện Nhựa Bình Minh: Khi sự khác biệt hình thức không đủ để bảo vệ di sản thương hiệu

Ngày 25/4/2025, phán quyết của Tòa án Nhân dân Cấp cao tại TP.HCM bác đơn kháng cáo của Công ty Cổ phần Nhựa Bình Minh đã chính thức khép lại một trong những vụ kiện sở hữu trí tuệ thu hút nhiều sự chú ý nhất trong thời gian qua. Lập luận của Tòa, dựa trên việc phân tích các yếu tố kỹ thuật như logo, màu sắc, và kiểu chữ, đã kết luận rằng không có đủ cơ sở để xác định hành vi gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng.

Về mặt kỹ thuật pháp lý, đây là một phán quyết có cơ sở. Nhưng dưới góc độ của một luật sư quan sát thực tiễn thị trường, bản án này đã mở ra một cuộc tranh luận sâu sắc hơn về giới hạn của hệ thống pháp luật sở hữu trí tuệ tại Việt Nam. Nó đặt ra một câu hỏi lớn: Liệu pháp luật chỉ đang bảo vệ những gì được đăng ký trên giấy tờ, mà bỏ qua giá trị vô hình lớn nhất của một thương hiệu – đó là niềm tin và cảm giác quen thuộc trong tâm trí người tiêu dùng?

Khoảng cách giữa Lý thuyết pháp lý và Thực tế thị trường

Bản án này là một phép thử cho hệ thống pháp lý khi phải đặt lên bàn cân hai giá trị: một bên là di sản thương hiệu được xây dựng và vun đắp gần nửa thế kỷ, đã trở thành một phần của nhận thức xã hội; một bên là một pháp nhân mới, dù hoạt động cùng ngành, cùng kênh phân phối và sử dụng cách định vị dễ liên tưởng, nhưng vẫn được pháp luật công nhận là một thực thể độc lập.

Điều đáng nói không nằm ở hai chữ “Bình Minh”. Điều đáng nói là sự mong manh trong định nghĩa về “ngưỡng gây nhầm lẫn”.

Trong thực tế, người tiêu dùng không mua hàng bằng cách phân tích mã màu RGB hay font chữ trên logo. Họ mua bằng cảm giác quen thuộc, bằng một niềm tin đã được tích lũy qua nhiều năm. Khi cảm giác đó bị một đối thủ khác khai thác và “đánh tráo” một cách tinh vi, thì dù các yếu tố hình thức có khác biệt đôi chút, bản chất của hành vi vẫn là trục lợi dựa trên uy tín và di sản của người đi trước.

Pháp luật hiện hành dường như chưa đủ tinh vi để nắm bắt được hành vi này. Việc chỉ tập trung vào các khác biệt kỹ thuật có thể đo đếm được đã vô tình tạo ra một kẽ hở, cho phép các hành vi cạnh tranh ký sinh tồn tại, miễn là chúng đủ khéo léo để không sao chép y hệt.

Giá trị thực của “Nhãn hiệu nổi tiếng” bị đặt dấu hỏi

Một điểm đáng suy ngẫm khác là sự thiếu nhất quán giữa các cơ quan thực thi pháp luật. Trước khi vụ việc được đưa ra Tòa, các cơ quan hành chính như giám định sở hữu trí tuệ hay quản lý thị trường đều đã ghi nhận các dấu hiệu vi phạm. Tuy nhiên, hệ thống tố tụng lại lựa chọn một góc nhìn thuần túy kỹ thuật.

Đây là quyền độc lập xét xử của Tòa án. Nhưng nó cũng phản ánh một giới hạn trong hệ quy chiếu pháp lý hiện nay: chưa đủ dung chứa các biểu hiện tinh vi của hành vi cạnh tranh không lành mạnh. Nếu một thương hiệu lừng danh với lịch sử gần 50 năm cũng không thể bảo vệ được tên gọi quen thuộc của mình trước một pháp nhân mới thành lập, thì đâu là giá trị thực sự của khái niệm “nhãn hiệu nổi tiếng” được quy định trong luật? Hay luật chỉ đang bảo vệ những gì được thể hiện qua giấy tờ đăng ký, và bỏ ngỏ cảm nhận của xã hội cùng hành vi thực tế của thị trường?

Những câu hỏi còn bỏ ngỏ

Vụ kiện này có thể đã khép lại, nhưng những câu hỏi lớn hơn về tương lai của luật sở hữu trí tuệ tại Việt Nam vẫn còn bỏ ngỏ:

(i) Liệu một hệ thống pháp luật chỉ tập trung vào sự khác biệt hình thức có đủ sức ngăn chặn hành vi đánh tráo nguồn gốc thương mại bằng “cảm giác quen thuộc”?

(ii) Nếu chúng ta không bảo vệ được những thương hiệu có thật, những di sản được người tiêu dùng tin tưởng, thì niềm tin của thị trường sẽ dựa vào đâu?

Với tôi, đây không còn là vụ tranh chấp giữa hai công ty, mà là một bài kiểm tra về tư duy pháp lý trong thời đại mà thương hiệu và niềm tin là tài sản lớn nhất. Thắng – thua không chỉ nằm trong một bản án. Nó còn nằm ở việc chúng ta đang thiết lập nên những chuẩn mực nào cho một nền kinh tế cạnh tranh công bằng và bền vững. Và mỗi người làm thương hiệu đều nên tự hỏi: “Nếu ngày mai, một cái tên giống hệt mình xuất hiện, với một logo chỉ khác một vài chi tiết, liệu pháp luật có đủ công cụ để bảo vệ mình không?”.